Тоҷикистон ва принсипи non-refoulement: чӣ аллакай амалӣ карда шудааст ва ислоҳот боз чиро талаб дорад?

Манъи бозгашти маҷбурӣ ва ихроҷ яке аз уҳдадориҳои асосии байналмилалии Тоҷикистон боқӣ мемонад. Кумитаи зидди шиканҷаи СММ дар тавсияҳои худ № 29-30 аз давлат даъват мекунад, ки қарорҳо дар бораи ихроҷи муҳоҷирон қатъиян тибқи қонун, бо риояи тамоми кафолатҳои мурофиавӣ қабул карда шаванд ва афрод ба кишварҳое, ки онҷо хатари шиканҷа ё муносибати бераҳмона ба онҳо таҳдид мекунад, фиристода нашаванд.

Ин тавсияҳо дар асоси меъёрҳои санадҳои байналмилалӣ, аз ҷумла Эъломия дар бораи ҳифзи ҳамаи шахсон аз шиканҷа, Конвенсияи зидди шиканҷа, Конвенсия дар бораи мақоми гурезагон ва Паймони байналмилалӣ дар бораи ҳуқуқҳои шаҳрвандӣ ва сиёсӣ, ки принсипи non-refoulement-ро муқаррар мекунанд, таҳия шудаанд.

Тоҷикистон бо тасдиқи ин ҳуҷҷатҳо инчунин муқаррароти дахлдорро ба қонунгузории миллӣ - Конститутсия, Кодекси мурофиавии ҷиноятӣ, Кодекси ҳуқуқвайронкунии маъмурӣ, қонунҳо "Дар бораи мақоми ҳуқуқии шаҳрвандони хориҷӣ" ва "Дар бораи гурезагон" ва ғайра ворид кард. Хусусан, Қонун «Дар бораи гурезагон» ихроҷи ашхосро ба қаламраве, ки онҷо ба ҳаёт ё озодии онҳо хатари таъқиб ё муносибати бераҳмона таҳдид мекунад, то қабули қарори ниҳоӣ оид ба парвандаашон манъ мекунад.

Аммо, иҷрои ин меъёрҳо ноустувор боқӣ мемонад. Мониторинги ҷойҳои нигоҳдории шаҳрвандони хориҷӣ номунтазам аст ва дар кишвар ниҳоди ягонае, ки барои назорати системавии шароити нигоҳдорӣ ва таъмини ҳуқуқҳои ин категорияи одамон вазифадор бошад, вуҷуд надорад. Дар доираи лоиҳаҳои байналмилалӣ, ки ба ҳифзи кӯдакон ҳангоми равандҳои муҳоҷират ва қонунӣ кардани мақоми шаҳрвандони хориҷӣ нигаронида шудаанд, баъзе чораҳо андешида шудаанд, аммо ин ташаббусҳо механизми доимӣ ва сохтории назоратро таъсис надодаанд.

Дар солҳои охир ба шарофати густариши ҳамкориҳо бо созмонҳои байналмилалӣ аввалин қадамҳои мусбат гузошта шуданд. Дар моҳи апрели соли 2025 лоиҳаи «Advancing Fundamental Rights», ки аз ҷониби Иттиҳоди Аврупо маблағгузорӣ мешавад, оғоз ёфт. Он ба пешгирии шиканҷа, ислоҳоти системаи пенитенсиарӣ ва таъсиси Механизми миллии пешгирикунанда нигаронида шудааст, ки заминаро барои мониторинги мунтазами ҷойҳои маҳрумият аз озодӣ дар асоси модели "Омбудсмен+" фароҳам меорад. Аллакай аввалин тренинг барои гурӯҳи мониторингӣ гузаронида шуд, ки барои таъмини арзёбии системавии шароити боздошт пешбинӣ шудааст.

Ҳамзамон, такмили тартиби равона кардани паноҳҷӯён ба мақомоти салоҳиятдор мавриди баррасӣ қарор дорад. Механизми кунунӣ сабти муроҷиат дар марз, санҷиши ибтидоӣ, дар ҳолати зарурӣ ҷойгиркунии муваққатӣ, бақайдгирии дархост ва баррасии минбаъдаро аз ҷониби хадамоти муҳоҷират бо имконияти ҳамкорӣ бо Дафтари Комиссари Олии СММ оид ба гурезагон пешбинӣ менамояд. Ин низом асоси риояи принсипи non-refoulement-ро ташкил медиҳад, аммо боло бурдани шаффофият, самаранокӣ ва сифати ҳамкории байниидоравиро талаб мекунад.

Тавсияҳои Кумитаи зидди шиканҷаи СММ аҳамияти худро нигоҳ медоранд. Кафолатҳои назорати судӣ, ки санҷиши мустақилонаи амалҳои мақомоти давлатӣ, инчунин дастрасӣ ба ёрии ҳуқуқии касбиро таъмин мекунанд, ба бознигарии махсус ниёз доранд. Аз ин механизмҳо имконияти шикояткунандагон барои ҳифзи ҳуқуқҳояшон, шикоят аз қарорҳои ғайриқонунӣ ва пешгирӣ аз хатари боздошти худсарона ё ихроҷ бо шароити хатарнок вобаста аст.

Умуман, заминаи ҳуқуқии мавҷудаи Тоҷикистон имкон медиҳад, ки уҳдадориҳои байналмилалии худро оид ба роҳ надодан ба бозгардонии маҷбурӣ иҷро кунад. Аммо, барои амалӣ шудани ин уҳдадориҳо ислоҳоти минбаъда, тақвияти институтҳои мониторингӣ, васеъ кардани дастрасӣ ба ёрии ҳуқуқӣ, баланд бардоштани масъулияти мақомоте, ки оид ба масъалаҳои муҳоҷирон ва паноҳҷӯён қарор қабул мекунанд, зарур аст.