Кафолатҳои ҳимоя аз шиканҷа дар Тоҷикистон: қонунгузорӣ ва механизмҳои назорат

Ҳимояи инсон аз шиканҷа ва муносибати бераҳмона яке аз нишондиҳандаҳои асосии эҳтиром ба ҳуқуқи ӯ ва волоияти қонун мебошад. Кафолатҳои давлатӣ дар ин самт на танҳо маънои расман тасдиқ кардани манъро дар қонунгузорӣ, балки мавҷудияти механизмҳоеро низ доранд, ки метавонанд инсонро аз зӯроварӣ ва муносибати пастзанандаи шаъну шараф воқеан ҳимоя намоянд.

Принсипҳои асосӣ дар Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон муқаррар шудаанд. Тибқи моддаи 5-и Қонуни асосӣ, инсон, ҳуқуқ ва озодиҳои ӯ арзиши олӣ буда, ҳаёт, шаъну шараф ва номус дахлнопазиранд. Моддаи 18-и Конститутсия шиканҷа ва дигар намудҳои муносибати бераҳмона, ғайриинсонӣ ё пастзанандаи шаъну шарафро манъ мекунад. Ин муқаррарот принсипи асосии эҳтиром ба шаъну шарафи инсон ва ҳуқуқҳои шахсиятро инъикос мекунанд.

Манъи шиканҷа инчунин дар уҳдадориҳои байналмилалии давлатҳо ворид карда шудааст. Тоҷикистон узви Конвенсияи зидди шиканҷа ва дигар намудҳои муносибати бераҳмона, ғайриинсонӣ ё пастзанандаи шаъну шараф ва ҷазои СММ мебошад. Пайвастан ба ин ҳуҷҷат маънои онро дорад, ки давлат на танҳо уҳдадор аст манъ будани шиканҷаро эътироф намояд, балки бояд чораҳои мушаххасро барои пешгирии он низ андешад. Аз ҷумла, сухан дар бораи гузаронидани тафтишоти муассир ва мустақил аз рӯйи ҳар як ариза оид ба муносибати бераҳмона, таъмини дастрасии боздоштшудагон ба адвокатҳо ва табибон, манъи истифодаи нишондодҳое, ки таҳти фишор ба даст оварда шудаанд ва ҷалби гунаҳкорон ба ҷавобгарӣ меравад.

Дар сатҳи миллӣ манъи шиканҷа дар қонунгузорӣ муайян карда шудааст. Моддаи 143¹ Кодекси ҷиноятии Ҷумҳурии Тоҷикистон барои истифодаи шиканҷа ҷавобгарии ҷиноятӣ муқаррар мекунад. Дар навбати худ, қисми 1-и моддаи 88-и Кодекси мурофиавии ҷиноятӣ истифодаи далелҳоеро, ки тавассути шиканҷа ё дигар усулҳои ғайриқонунии таъсиррасонӣ ба даст оварда шудаанд, ба таври возеҳ манъ мекунад.

Дар таъмини риояи ин меъёрҳо нақши муҳимро прокуратура мебозад. Тибқи Қонуни конститутсионӣ "Дар бораи мақомоти прокуратура", он ягона мақоми масъули назорати иҷрои дақиқ ва якхелаи қонунҳо мебошад. Вазифаҳои он ҳифзи ҳуқуқ ва озодиҳои шаҳрвандон, таъмини волоияти қонун, инчунин назорати риояи қонуният дар ҷойҳои нигоҳдории боздоштшудагон ва иҷрои ҷазо мебошад.

Дар баробари назорати давлатӣ назорати мустақил унсури муҳими системаи ҳимоя мебошад. Онро сохторҳое анҷом медиҳанд, ки ба системаи мақомоти ҳифзи ҳуқуқ ё муассисаҳои пенитенсиарӣ дохил намешаванд. Мувофиқи моддаи 3-и Қонун "Дар бораи Ваколатдор оид ба ҳуқуқи инсон", омбудсмен шахси ваколатдори мустақил ба шумор рафта, ба мақомоти давлатӣ ҳисоботдиҳанда нест ва фаъолияти ӯ механизмҳои мавҷудаи ҳимояи ҳуқуқи шаҳрвандонро пурра мекунад. Мустақилияти чунин институтҳо имкон медиҳад, ки қонуншиканиҳо ба таври объективӣ сабт карда шаванд ва ба ҷомеа маълумоти боэътимод пешниҳод гардад.

Назорати мустақил барои пешгирии муносибати бераҳмона нақши муҳим мебозад. Он шаффофиятро дар фаъолияти мақомоти давлатӣ таъмин мекунад, хатари пинҳон мондани қонуншиканиҳоро коҳиш медиҳад ва фазои таҳаммулнопазирии ҷамъиятиро нисбат ба шиканҷа фароҳам меорад.

Механизмҳои байналмилалии мониторинг низ нақши муҳим мебозанд. Кумитаи зидди шиканҷаи СММ ва дигар сохторҳои байналмилалӣ мунтазам гузоришҳои давлатҳоро баррасӣ менамоянд, вазъиятро таҳлил ва тавсияҳо таҳия мекунанд. Хулосаҳои онҳо барои муайян намудани мушкилоти системавӣ ва гузаронидани ислоҳоти зарурӣ мусоидат мекунанд.

Ҳимояи воқеии шаҳрвандон аз шиканҷа маҷмуи васеи чораҳои пешгирикунандаро талаб менамояд. Онҳо иборатанд аз бақайдгирии ҳатмии ҳар як боздоштшуда аз лаҳзаи маҳрумият аз озодӣ, огоҳ кардани хешовандон аз макони будубоши онҳо, муоинаи мунтазами тиббӣ дар ҷойҳои нигоҳдорӣ, омӯзонидани кормандони мақомоти ҳифзи ҳуқуқ дар самти стандартҳои байналмилалии муносибат бо боздоштшудагон, истифодаи системаҳои назорати видеоӣ дар тавқифгоҳҳо, таъсиси механизмҳои дастраси шикоят ва фаъол кардани телефонҳои боварӣ. Боздидҳои мустақилонаи ҷойҳои маҳрумият аз озодӣ низ унсури муҳими пешгирӣ ба шумор мераванд.

Ҳар як хабар дар бораи шиканҷа бояд асос барои тафтиши дақиқ гардад. Шахсони гунаҳкор бояд ба ҷавобгарӣ ҷалб карда шаванд ва ҷабрдидагон ба воситаҳои муассири ҳимояи ҳуқуқӣ, аз ҷумла ҷуброни зарар дастрасӣ дошта бошанд. Чунин муносибат барои мубориза бо беҷазоӣ муҳим аст.

Институтҳои ҷомеаи шаҳрвандӣ ва воситаҳои ахбори оммаи мустақил дар ин система нақши муҳим мебозанд. Инъикоси ҳолатҳои муносибати бераҳмона, баррасии оммавии мушкилот ва мониторинги вазъият ба боло рафтани шаффофияту ҳисоботдиҳии сохторҳои давлатӣ мусоидат мекунанд.

Ҳамин тавр, дар Тоҷикистон асосҳои ҳуқуқие мавҷуданд, ки ба ҳимояи шаҳрвандон аз шиканҷа равона шудаанд, инчунин уҳдадориҳои байналмилалӣ дар ин самт амал мекунанд. Шарти асосии самаранокии ин меъёрҳо татбиқи мунтазам ва амалии онҳо, таъмини назорати мустақил, шаффофияти тафтишот ва иҷрои тавсияҳои байналмилалӣ мебошад. Танҳо бо риояи ин шартҳо метавон волоияти қонунро тақвият дод ва шаъну шарафи инсонро воқеан ҳимоя намуд.