Дастрасӣ ба адолат барои қурбониёни шиканҷа дар Ҷумҳурии Тоҷикистон

Дастрасӣ ба адолат унсури калидии ҳимояи ҳуқуқи инсон, бахусус дар заминаи мубориза бо шиканҷа ва муносибати бераҳмона ба шумор меравад. Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон ин принсип дар Конститутсия, қонунгузории ҷиноятӣ ва мурофиавии ҷиноятӣ, инчунин дар шартномаҳои байналмилалӣ, аз ҷумла Конвенсияи зидди шиканҷаи СММ муқаррар гардидааст. Дастрасии муассир ба адолат ба қурбониёни шиканҷа барои муроҷиат ба мақомоти салоҳиятдор, муваффақ шудан ба тафтишоти шаффоф, ба ҷавобгарӣ ҷалб намудани гунаҳкорон ва ба даст овардани ҷуброни одилона мусоидат мекунад.

Дар сатҳи миллӣ ҳуқуқ ба ҳимояи судӣ ба ҳар як нафар кафолат дода мешавад. Кодекси ҷиноятии Ҷумҳурии Тоҷикистон барои шиканҷа (моддаи 143¹) ҷавобгарӣ пешбинӣ мекунад, ки асоси ҳуқуқии ба ҷавобгарӣ ҷалб намудани гунаҳкоронро ташкил медиҳад. Қонунгузории мурофиавии ҷиноятӣ тартиби оғоз кардани парвандаҳои ҷиноятӣ, гузаронидани тафтишот ва баррасии шикоятҳо, аз ҷумла имконияти шикоят кардан аз амалҳо ва қарорҳои шахсони мансабдорро муқаррар менамояд.

Унсури муҳимтарини дастрасӣ ба адолат муроҷиати саривақтӣ дар бораи шиканҷа маҳсуб меёбад. Мақомоти давлатӣ уҳдадоранд, ки чунин аризаҳоро қабул кунанд, онҳоро ба қайд гиранд ва санҷиши муассир гузаронанд. Дар сурати мавҷуд будани асосҳои кофӣ, бояд парвандаи ҷиноятӣ оғоз ва тафтишоти ҳамаҷониба, пурра ва объективӣ таъмин карда шавад. Ташхиси тиббии судӣ дар ин раванд нақши муҳим дорад, ки имкон медиҳад оқибатҳои зӯроварӣ сабт ва ҳамчун далел истифода шаванд.

Қисми ҷудонашавандаи дастрасӣ ба адолат ҳуқуқ ба ҳимоя маҳсуб меёбад. Қурбониёни шиканҷа бояд аз лаҳзаи муроҷиат имконияти истифода аз ёрии адвокатро дошта бошанд ва инчунин дар ҳолатҳои пешбининамудаи қонун ёрии ҳуқуқии ройгон гиранд. Таъмини бехатарии аризадиҳандагон низ муҳим аст, зеро тарс аз фишор ё таъқиби эҳтимолӣ аксар вақт онҳоро аз муроҷиат ба мақомоти ҳифзи ҳуқуқ бозмедорад.

Ҳуқуқ ба воситаҳои муассири ҳимояи ҳуқуқӣ аҳамияти хоса дорад. Он имконияти шикоят кардан аз беамалӣ ё амалҳои ғайриқонунии мақомоти тафтишотӣ ба прокуратура ва судҳоро дар бар мегирад. Назорати прокурорӣ ва санҷиши судӣ ҳамчун кафолати риояи қонуният баромад намуда, ба пешгирии радсозии тафтиши далелҳои шиканҷа равона карда шудаанд.

Татбиқи стандартҳои байналмилалӣ самти муҳими такмили система боқӣ мемонад. Онҳо ҳатмӣ будани тафтишоти муассири ҳар як ариза оид ба шиканҷа, мустақилияти мақомоти тафтишотӣ, инчунин таъмини дастрасии воқеӣ ба ҷубронпулӣ ва офиятбахшии қурбониёнро пешбинӣ мекунанд. Давлат бояд шароитеро фароҳам орад, ки дар он ҳар як хабар оид ба шиканҷа фавран ва беғаразона баррасӣ гардад ва шахсони гунаҳкор ногузир ба ҷавобгарӣ ҷалб карда шаванд.

Ҳамин тариқ, дастрасӣ ба адолат барои қурбониёни шиканҷа дар Ҷумҳурии Тоҷикистон механизми маҷмуии ҳуқуқиест, ки меъёрҳои ҳуқуқи моддӣ ва мурофиавӣ, инчунин институтҳои назорат ва ҳимояро дар бар мегирад. Сарфи назар аз мавҷудияти заминаи ҳуқуқӣ, татбиқи самараноки он дар амал омили калидӣ боқӣ мемонад. Тақвияти кафолатҳои ҳимоя, боло рафтани шаффофияти тафтишот ва рушди системаи ёрии ҳуқуқӣ шартҳои муҳим барои таъмини дастрасии воқеӣ ба адолатва риояи ҳуқуқи инсон маҳсуб меёбанд.