Раҳоӣ аз шиканҷа
Эътилофи ҷомеаи шаҳрвандӣ зидди шиканҷа ва беҷазоӣ дар Тоҷикистон
Шарҳи таҳлилии тавсияҳои СММ оид ба пешгирии шиканҷа дар Тоҷикистон: дастурҳо баҳри амал барои имрӯз
18.02.2026 - 13:23
Шарҳи мазкур дар асоси тавсияҳои даври сеюми Шарҳи даврии универсалӣ[1] ва мулоҳизаҳои хотимавии мақомоти шартномавии СММ - Кумитаи ҳуқуқи инсон[2], Кумитаи зидди шиканҷа[3], Кумита оид ба ҳуқуқи кӯдак[4], Кумита оид ба ҳимояи тамоми меҳнаткашон - муҳоҷирон ва аъзои оилаҳои онҳо[5], Кумита оид ба барҳам додани табъиз нисбати занон[6] ва Кумита оид ба барҳам додани табъизи нажодӣ[7] - дар қисми марбут ба озодӣ аз шиканҷа ва муносибати бераҳмона дар Ҷумҳурии Тоҷикистон таҳия шудааст. Ин тавсияҳо дар маҷмуъ барномаи ислоҳоти системавиро ташкил медиҳанд ва роҳнамоҳоро барои мониторинг, адвокасия ва иттилоотонии ҷамъиятӣ дар шароити кунунӣ пешниҳод мекунанд.
Дар маркази тавсияҳои байналмилалӣ пешгирӣ қарор дорад. Мақомоти СММ пайваста ба зарурати таъсиси механизми мустақили мониторинги ҷойҳои маҳрумият аз озодӣ, таъмини дастрасии мунтазами институтҳои миллӣ ва байналмилалӣ ба муассисаҳои пенитенсиарӣ, инчунин гузаронидани омӯзиши системавии кормандони мақомоти ҳифзи ҳуқуқ, прокуратура ва судяҳо аз рӯйи стандартҳои муносибати инсондӯстона ишора мекунанд. Раванди пешгирикунанда назорати доимӣ, шаффофият ва мустақилияти институтсионалиро ҳамчун шарти коҳиш додани хатари шиканҷа ва муносибати бераҳмона талаб мекунад.
Унсури ҷудонашавандаи пешгирӣ тафтишоти самаранок боқӣ мемонад. Кумитаи зидди шиканҷа ва дигар мақомоти шартномавӣ уҳдадории давлатро барои гузаронидани тафтишоти мустақил ва беғаразонаи ҳама ҳолатҳои шиканҷа, истифодаи аз ҳад зиёди қувва ва фавт дар ҷойҳои маҳрумият аз озодӣ таъкид мекунанд. Сухан дар бораи зарурати таъқиби ҷиноятии гунаҳкорон, аз байн бурдани афв барои шиканҷа ва бартараф кардани беҷазоӣ - омили мусоидат ба такрори қонуншиканиҳо меравад. Ба шаффофият аҳамияти хоса дода мешавад: ҷомеа бояд ба маълумот дар бораи натиҷаҳои тафтишот ва чораҳои андешидашуда дастрасӣ дошта бошад.
Тавсияҳо ба ҳимояи гурӯҳҳои осебпазиртарин ҳам дахл доранд. Кумита оид ба ҳуқуқи кӯдак даъват ба амал овард, ки ҳимояи кӯдакон аз зӯроварӣ, манъи возеҳи ҷазои ҷисмонӣ, таъсиси механизмҳои дастраси пешниҳоди шикоятҳо ва офиятбахшӣ таъмин карда шавад. Кумита оид ба барҳам додани табъиз нисбати занон ба зарурати фароҳам овардани муҳити бехатар барои занон - ҳимоятгарони ҳуқуқ, рӯзноманигорон ва блогерҳо, аз ҷумла ҳимоя аз зӯроварии онлайнӣ таъкид кард. Ин тавсияҳо принсипи нораво будани зӯровариро дар ҳама гуна шакл ва дар ҳама гуна фазо - ҳам дар ҷойҳои маҳрумият аз озодӣ ва ҳам дар муҳити ҷамъиятӣ дар бар мегиранд.
Қисми мавҷудаи тавсияҳо ба мутобиқ сохтани қонунгузории миллӣ бо стандартҳои байналмилалӣ дахл доранд. Ба давлат пешниҳод мешавад, ки Протоколи факултативӣ ба Конвенсияи зидди шиканҷа ва Протоколи факултативии дуюм ба Паймони байналмилалӣ оид ба ҳуқуқҳои шаҳрвандӣ ва сиёсиро тасдиқ намояд, инчунин мутобиқати пурраи қонунгузории ҷиноиро бо таърифи байналмилалии шиканҷа таъмин созад. Зарурати манъи истифодаи далелҳои тавассути шиканҷа ба даст овардашуда ва аз байн бурдани механизмҳои ҳуқуқие, ки ба саркашӣ аз масъулият мусоидат менамоянд, таъкид карда мешавад.
Таваҷҷуҳи махсус ба офиятбахшии қурбониён ва таъмини ҷубронпулӣ зоҳир карда мешавад. Кумитаи зидди шиканҷа таҳия ва татбиқи барномаҳои офиятбахширо тавсия дода, мақомоти шартномавӣ бошанд, уҳдадории давлатро барои таъмини ҷуброни одилона ва муносиб ба ҷабрдидагону оилаҳои онҳо таъкид мекунанд. Барқарор кардани ҳуқуқҳои қурбониён унсури муҳими адолат ва нишондиҳандаи самаранокии системаи миллии ҳимоя ҳисобида мешавад.
Ниҳоят, механизмҳои байналмилалӣ ба зарурати ҷамъоварии системавии маълумот ва мониторинги мунтазами иҷрои тавсияҳо таъкид мекунанд. Пешбурди омор дар мавриди ҳолатҳои шиканҷа, тафтишот, қарорҳои судӣ ва ҷубронпулӣ, инчунин гузоришдиҳии оммавӣ дар бораи рушд ҳамчун абзорҳои шаффофият ва ҳисоботдиҳӣ баррасӣ мешаванд.
Дар шароити кунунӣ, вақте Стратегияи миллии ҳимояи ҳуқуқи инсон то соли 2038 амал мекунад, маҷмӯи тавсияҳои СММ ҳамчун роҳнамои дақиқ барои ислоҳоти институтсионалӣ боқӣ мемонанд. Татбиқи мунтазами онҳо маънои гузаштан аз эъломияҳо ба кафолатҳои устуворро дорад - тақвияти пешгирӣ, аз байн бурдани беҷазоӣ, ҳимояи гурӯҳҳои осебпазир ва таъмини манъи муассири шиканҷа ҳамчун меъёри мутлақи ҳуқуқи байналмилалӣ.
[1] https://docs.un.org/ru/A/HRC/WG.6/39/TJK/2
[2] https://docs.un.org/ru/ccpr/c/tjk/co/3
[3] https://docs.un.org/ru/CAT/C/TJK/CO/3
[6] https://digitallibrary.un.org/record/4031387/files/CEDAW_C_TJK_RQ_7-RU.pdf